آخرین خبرها

تجربه‌‌های آموزش محیط زیست در چهار کشور

در آستانه هزاره سوم، آموزش محیط‌زیست برای پایدار نگه‌داشتن آن، یکی از دغدغه‌های مهم کشورهای توسعه یافته است. برای رسیدن به محیط پایدار، لازم است آموزش محیط‌زیست به‌صورت رسمی، غیررسمی و آزاد صورت پذیرد. این پژوهش با توجه به نقش مؤثر آموزش رسمی در ایجاد نگرش مثبت به محیط‌زیست و حفظ آن، به توصیف و تحلیل شیوه‌های تدریس مؤثر برای آموزش محیط‌زیست در چند کشور، به منظور هرگونه استفاده از تجربه‌های کشورهای دیگر در برای برنامه‌ریزی برای آموزش رسمی محیط‌زیست در کشورمان می‌پردازد.

سوئد Flag_of_Sweden636456432627057356

در کشور سوئد پس از اجباری شدن آموزش محیط‌زیست در سال ۱۹۹۸ مدارسِ سبز تأسیس شدند. در این مدارس، آموزش محیط‌زیست با مشارکت فعال دانش‌آموزان صورت می‌گیرد. آموزش محیط‌زیست در این مدارس به‌صورت پروژه‌ محور و نیز آموزش در فضای باز صورت می‌گیرد (استوکز۱و همکاران، ۲۰۱۴).

الف ـ روش پروژهمحور

روش پروژه‌محور روشی از بالا به پایین نیست که با علایق دانش‌آموزان هماهنگ نباشد؛ بلکه روشی از پایین به بالاست. به بیان دیگر، روش پروژه‌محور روشی خودانگیخته است که دانش‌آموزان را افرادی آگاه و دوست‌دارِ محیط‌زیست پرورش می‌دهد و دانش‌آموزان را برای رهبری آینده حفاظت از محیط‌زیست آماده می‌کند (راین ساین و عبدالله رحمان۲، ۲۰۱۲).

آموزش محیط‌زیست از طریق پروژه چندمرحله‌ای است:

جست‌وجوی یک مشکل محیط‌زیستی،

شناسایی دانش پایه‌ای آن مشکل،

فرضیه‌سازی،

تجزیه و تحلیل،

نتیجه‌گیری.

یادگیری مبتنی بر پروژه، یکی از روش‌های یادگیری فعال است که بر کار فعال و خلاقانه دانش‌آموزان تکیه دارد و بیشتر در دانشگاه‌ها صورت می‌پذیرد؛ اما در مدارس متوسطه نیز در زمان‌های فوق برنامه اجرا می‌شود. در این روش دانش‌آموزان منفعل نیستند (استولی آرنکو۳، ۲۰۰۰) و به توسعه مهارت‌های شناختی خود می‌پردازند و سپس به رشد دید انتقادی می‌رسند و در نهایت به دانش در فضای اطلاعاتی می‌رسند.

روش پروژه‌محور روشی خودانگیخته است که دانش‌آموزان را افرادی آگاه و دوست‌دارِ محیط‌زیست پرورش می‌دهد

ب ـ تدریس در فضای باز

تدریس در فضای باز، به آموزش سازمان یافته‌ای گفته می‌شود که در خارج از کلاس صورت می‌گیرد؛ از جمله، آموزش حین پیاده‌روی، کوه‌نوردی، قایقرانی، جنگل‌پیمایی، یا گردش در باغ‌وحش‌، فضای سبز مدرسه و یا موزه. این روش نیز از روش‌های آموزش فعال و هدف آن، فراهم آوردن فرصت‌های یادگیری است. آموزش در فضای باز با عناوین آموزش ماجراجویانه، گردشگری ماجراجویانه، یادگیری اعزامی، یا آموزش تجربی نامیده می‌شود. هدف از آموزش در محیط باز، ایجاد رابطه عمیق با طبیعت و توسعه آن، افزایش رشد شخصی و اجتماعی و نیز یادگیری غلبه برسختی‌هاست. به بیان دیگر، آموزش در فضای باز می‌تواند با هدف کسب یک یا چند هدف، مانند آموزش مهارت‌های زنده ماندن در فضای باز، بهبود مهارت حل مسئله، افزایش مهارت‌های کار گروهی، توسعه مهارت‌های رهبری، درک محیط طبیعی و ترویج معنویت صورت پذیرد و می‌تواند لذت‌بخش، خلاق، چالش‌انگیز و پرماجرا باشد و به کودکان و جوانان کمک کند تا شهروندانی مسئول و با‌اعتماد‌به‌نفس باشند به نحوی که از مناظر دیدنی، جذاب و میراث فرهنگی قدردانی کنند. این آموزش خود منجر به ایجاد مهارت‌های تفکر انتقادی و ترویج یادگیری مادام‌العمر می‌شود. در برنامه‌های آموزش در فضای باز، هرچه همکاری‌های گروهی بین دانش‌آموزان بیشتر باشد، احساس مسئولیت شهروندی در دانش‌آموزان افزایش می‌یابد و به تبع آن حس اعتماد‌به‌نفس افراد افزایش می‌یابد و در نهایت آموزش محیط‌زیست به صورت پایدارصورت می‌گیرد. مهم‌ترین ویژگی این آموزش ایجاد چالش، لذت، ارتباط، خودآگاهی و دگرآگاهی است (بران۴، ۲۰۱۰). یکی از نظریه‌پردازان یادگیری بیان کرده است که کسب باید دانش به‌طور مداوم و از طریق تجربی و تجربه‌های شخصی، در محیط زندگی صورت گیرد. منظور از یادگیری تجربی، نوعی یادگیری است که بر اثر فعالیت مشترک دانش‌آموزان در یک محیط واقعی و برنامه‌ریزی شده، همراه با مدیریت روی دهد (گیلبرسون۵، ۲۰۰۶). این روش یادگیری موجب ایجاد بینش جدید در دانش‌آموزان می‌شود (کولب۶ و همکاران، ۱۹۷۴).

هدف از آموزش در محیط باز، ایجاد رابطه عمیق با طبیعت و توسعه آن، افزایش رشد شخصی و اجتماعی و نیز یادگیری غلبه برسختی‌هاست

گاه آموزش در فضای باز با هدف یادگیری اخلاقی در حفاظت از محیط‌زیست است. در این حالت آموزش در محیط‌زیست باید به‌صورت شیوه زندگی در‌آید و دانش‌آموزان فقط برای آموزش در فضای باز، به مکآن‌های طبیعی نمی‌روند؛ بلکه برای بازی و تفریح در طبیعت حضور پیدا کنند. در کشور سوئد سعی شده است که آموزش در فضای باز به صورت شیوه زندگی درآید. با توجه به آب و هوای سوئد و نیز طبیعت آن، این شیوه آموزش (زندگی در فضاهای باز) حتی در زمانی که دمای هوا منهای ۲۰ درجه سانتی‌گراد است هم ادامه دارد، دانش‌آموزان برای اسکی روی برف به فضاهای باز می‌روند و از طبیعت لذت می‌برند و در نتیجه به مرور زمان و به‌صورت درونی دارای عادات اخلاقی حفاظت از محیط‌زیست می‌شوند. در کشور سوئد زندگی در طبیعت به‌صورت سبک زندگی در آمده است (سندل و اوهامن۷، ۲۰۱۰) و هدف از آموزش محیط‌زیست افزایش دانش در رابطه با محیط‌زیست نیست؛ بلکه هدف توسعه پایدار بر چهار مبناست: توسعه اقتصادی، اجتماعی، محیط‌زیستی و اخلاقی در جهت حفظ محیط‌زیست از طریق ارائه مدل زندگی در فضای باز و فرهنگ‌سازی. در این سبک زندگی، بر مبانی اخلاقی از جمله حمایت از حیوانات، گیاهان و عدم استفاده از مواد آلوده‌کننده محیط و استفاده از وسایل متناسب با طبیعت تأکید شده است. اشاعه این سبک زندگی از طریق رادیو، تلویزیون، مدارس، ادبیات، شعر و فیلم انجام می‌گیرد (لو۸، ۲۰۰۱۸). نکته مهم در آموزش محیط‌زیست در کشور سوئد، قرار گرفتن طبیعت به‌عنوان مرکز آموزش و کسب تجربه در محیط باز است. این نوع آموزش دلبستگی شدید به طبیعت را فراهم می‌کند و شهروندان را نگران از آسیب رساندن به طبیعت پرورش می‌دهد (سندل و اوهامن، ۲۰۱۰).

کانادا 

رایج‌ترین روش‌های تدریس آموزش محیط‌زیست در کانادا، تدریس در فضای باز و مشارکت فعال است.

الف ـ تدریس در فضای باز

تدریس در فضای باز با هدف عمق بخشیدن به دانش، افزایش درگیر‌کردن دانش‌آموزان به یادگیری عملی، توسعه مهارت‌های عملی، ارتقای پیشرفت تحصیلی، افزایش مهارت تفکر انتقادی، سلامت و ارتباط بیشتر دانش‌آموزان با طبیعت صورت می‌گیرد. آموزش در فضای باز موجب تقویت یادگیری مادم‌العمر می‌شود. هم‌چنین دانش‌آموزان در این دوره نیازمند دانستن عواقب اعمال انسان با محیط‌زیست و نیز تأثیر سبک زندگی و فناوری بر محیط‌زیست است. محروم کردن دانش‌آموزان از آموزش در فضای باز در بسیاری از موارد منشأ هزینه و عواقب نامطلوب در استفاده از منابع طبیعی می‌شود (شورای آموزش در فضای باز انتاریو۹، ۲۰۰۷).

ب ـ تدریس به شیوه مشارکتی فعال

این شیوه تدریس شامل طیف وسیعی از فعالیت‌هاست؛ مانند هنگامی که معلم از دانش‌آموزان می‌خواهد به محیط‌زیست مدرسه احترام بگذارند و کلاس درس و مدرسه را تمیز ‌کنند. این امر موجب ایجاد احساس لذت شخصی همراه با فعال بودن می‌شود؛ یا هنگام بازی در حیاط مدرسه و احساس گرما، معلم دانش‌آموزان را به زیر سایه درخت هدایت می‌کند و در دانش‌آموزان حس قدردانی از محیط‌زیست را ایجاد می‌کند، یا از دیوارهای مدرسه برای رسم نقاشی‌هایی در رابطه با تجمع زباله، رعایت مصرف صحیح آب و انرژی استفاده می‌شود. نمونه دیگر آموزش به شیوه مشارکتی فعال در حیاط مدرسه، معلمی است که با دانش‌آموزان در حیاط مدرسه به گیاهان حیاط مدرسه توجه می‌کنند. یک نمونه دیگر از مشارکت فعال روشی است که در آن دانش‌آموزان طی بازی نقش حیوآن‌هایی را بازی می‌کنند که در بیابان، منطقه قطبی یا در یک دشت پوشیده از گلسنگ گیر افتاده‌اند. بدین طریق دانش‌آموزان با حیوانات احساس همدری می‌کنند. نمونه دیگر، رفتن معلم و دانش‌آموزان به برکه و مشخص کردن موجودات زنده و غیرزنده آن و تعامل بین آن‌ها توسط معلم و دانش‌آموزان؛ یا رفتن به جنگل و بیان رابطه بین نور خورشید و رشد گیاهان و یا نقش موریانه در تجزیه گیاه و تولید خاک و سپس بیان این که چگونه دخالت انسان و فناوری در تغییر محیط‌زیست نقش دارد و تعادل موجود در طبیعت را به‌هم می‌زند. نمونه دیگر استفاده دانش‌آموزان از هنرهای تجسمی است. در این روش دانش‌آموزان با استفاده از خاک رس مجسمه دایناسور‌ها یا سایر حیوانات را تهیه می‌کنند (برنامه درسی انتاریو۱۰، ۲۰۱۱).

استرالیا high_quality_australian_flag_by_anklyne

دو روش مهم آموزش محیط‌زیست در استرالیا روش آموزش در فضای باز و روش انتقادی است.

الف ـ تدریس در فضای باز

پژوهش‌های زیادی در رابطه با آموزش در فضای باز انجام شده است از جمله: استوارت۱۱، ۲۰۰۸، ۲۰۱۱؛ واتچوو و بران۱۲، ۲۰۱۱. این روش آموزشی در به‌دست آوردن دانش و پاسخگویی مبتنی بر فرهنگ‌های محلی و توسعه فهم و شکل دادن به روابط فردی و ایجاد حساسیت به مسائل زیست‌محیطی بسیار مؤثر است. آموزش در فضای باز موجب پل‌زدن بین تئوری و عمل می‌شود. آموزش در فضای باز یک روش آموزش در دبیرستآن‌های ویکتوریا در جنوب شرقی استرالیاست. این عمل با دو هدف خاص یکی توسعه مهارت‌های فنی شخصی و دیگری صرف زمان در کاوشگری، مشاهده و بحث در مورد مسائل زیست‌محیطی است. آموزش در فضای باز یک آموزش ماجراجویی، اخلاق زیست‌محیطی، یادگیری مدیریت گروه، تفسیر محیط‌زیست و کاربرد تکنیک‌های رهبری است (پرستون، ۲۰۱۴).

معلم از دانش‌آموزان می‌خواهد به محیط‌زیست مدرسه احترام بگذارند و کلاس درس و مدرسه را تمیز ‌کنند

ب ـ تدریس به شیوه انتقادی

این روش تدریس محیط‌زیست جزو روش‌های یادگیری فعال محسوب می‌شود. در این روش تدریس معلم با کمک دانش‌آموزان به طراحی فعالیت‌هایی می‌پردازد که موجب توسعه درک صحیح دانش‌آموز از مسائل محیط‌زیستی و توانایی قضاوت در رابطه با مدیریت صحیح منابع طبیعی و بهره‌برداری از آن‌ها می‌شود. در روش تدریس محیط‌زیست با رویکرد انتقادی، ابتدا فعالیت‌های مربوط به محیط‌زیست محلی برای دانش‌آموزان طراحی می‌شود؛ سپس دانش‌آموزان گروه‌بندی می‌شوند. دانش‌آموزان درگروه‌های خود با دید انتقادی دررابطه با مسائل محیط‌زیست محلی خود فکر می‌کنند، مشکلات را تجزیه و تحلیل می‌کنند و راه‌حل ارائه می‌دهند. کمیز، کول و ساجت۱۳ (۱۹۸۳) بیان کرده‌اند، اگر تدریس محیط‌زیست به‌گونه فعال صورت گیرد، آگاهی دانش‌آموزان از مسائل کلیدی محیط‌زیستی در منطقه محلی خود افزایش می‌یابد و ارائه راه‌حل این مسائل تقویت می‌شود.

تدریس انتقادی در دوره متوسطه در کشور استرالیا اجرا می‌شود. در دبیرستان کوئیزلند در درس تاریخ مدرن به جنبه اجتماعی آموزش محیط‌زیست در طول تاریخ به‌صورت انتقادی نگریسته می‌شود. بحران محیط‌زیست همواره به‌عنوان یک مسئله سیاسی نگریسته شده (بایر۱۴، ۲۰۰۶). بررسی بحرآن‌های محیط‌زیست در درس تاریخ مدرن با این فرض صورت می‌گیرد که مشکلات محیط‌زیست ناشی از روابط نابرابر و استثماری بین انسان‌ها در طیف وسیعی از ‌نژادها، طبقه‌ها، جنسیت و مکان و زمان است. کونل در مطالعات خود به این نتیجه رسید که دانش‌آموزان استرالیا تا به حال آگاهی بالا و عمیقی از مشکلات محیط‌زیستی که ناشی از علل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است، ندارند (کونل۱۵، ۱۹۹۷). از ویژگی‌های آموزش انتقادی محیط‌زیست تعریف صریح ارزش‌ها است که زیربنای نقد دانش‌آموزان است. در این روش همه تصمیمات مؤثر برای حفظ محیط‌زیست سیاسی است. از آنجا که یادگیری در زندگی واقعی رخ می‌دهد. بنابراین، دانش‌آموزان با این شیوه تدریس تشویق می‌شوند تا سرمایه‌گذاری عاطفی و دانش خود را تغییر دهند و خود را سازماندهی کنند (باری، ۲۰۰۶). از معایب این روش تدریس انعطاف‌‌ناپذیری کم آن را می‌توان نام برد (گاف، ۲۰۰۳؛ کلارک۱۶، ۱۹۹۷).

دانش‌آموزان فقط برای آموزش در فضای باز، به مکان‌های طبیعی نمی‌روند؛ بلکه برای بازی و تفریح در طبیعت حضور پیدا کنند

ترکیه 

در کشور ترکیه رایج‌ترین روش‌های آموزش محیط‌زیست آموزش در فضای باز، آموزش الکترونیک و پروژه‌محور است.

الف ـ روش تدریس در فضاهای باز

در یک مطالعه گسترده در کشور ترکیه که توسط اردوغان (۲۰۰۹) صورت پذیرفت، مشخص شدکه مسئول افزایش رفتار محیط‌زیستی دانش‌آموزان، تعداد دفعات شرکت دانش‌آموزان در فضای باز است (اردوغان، ۲۰۱۱). حضور در فضاهای طبیعی و ایجاد تجربه‌های مستقیم برای شکل دادن نظرات شخصی دانش‌آموزان مؤثر است. این روش آموزش گاه آموزش در فضای باز، آموزش تفریحی، آموزش حفاظت محیط‌زیست، آموزش ماجراجویانه و آموزش غیرسنتی نامیده می‌شود (اردغان، بهارو اوساک۱۷، ۲۰۱۲).

آموزش اکولوژی در پارک‌های ملی ترکیه با هدف بالا بردن آگاهی دانش‌آموزان از محیط‌زیست صورت می‌گیرد. در این روش هدف آموزش مقدار زیاد اطلاعات است. افزایش دانش محیط‌زیست دانش‌آموزان از طریق مشاهده، تشویق به افزایش تفکر و تفکر انتقادی است. هم‌چنین، هدف از این آموزش افزایش آگاهی محلی و منطقه‌ای دانش‌آموزان برای توسعه پایدار است. این روش آموزش از سال ۱۹۹۹ آغاز شده است. هدف دیگر از آموزش اکولوژی در پارک‌های ملی ایجاد تعادل بین فرهنگ قدیم و جدید بر سر منابع طبیعی همانند آب، خاک و جنگل‌ها است. به‌عبارت دیگر، بازسازی فرهنگ قدیم با توجه به فرهنگ جدید در راستای حفظ محیط‌زیست توسط دانش‌آموزان است. این پروژه توسط وزارت آموزش کشور ترکیه در سال ۱۹۹۹ طراحی و حمایت می‌شود.

این روش آموزش می‌تواند موجب تشویق دانش‌آموزان به بحث و ایجاد ارتباط بین آن‌ها شود و سطح آگاهی و دانش آن‌ها را بالا ببرد و موجب تغییر نگرش و رفتار آن‌ها شود. در کشور ترکیه ۳۹ پارک ملی، ۲۹ پارک طبیعی، ۳۲ رودخانه و ۱۰۴ اثر تاریخی طبیعی حفاظت شده توسط قانون پارک‌های ملی (سویکن۱۸، ۲۰۰۹).

آموزش در فضای باز موجب تقویت یادگیری مادم‌العمر می‌شود

ب ـ روش الکترونیک

در ترکیه، یادگیری الکترونیک به‌عنوان ابزاری برای آموزش، به‌ویژه در مورد محتوای محیط‌زیست بسیار گسترده است. روش تدریس ترکیبی الکترونیک، پاسخی به زباله‌های الکترونیک است. در این روش آموزش محیط زیست، از روش سنتی به همراه آموزش برخط از طریق رایانه استفاده می‌شود. در روش تدریس سنتی دسترسی به اطلاعات جدید سخت است. اتصال برخط از طریق رایانه این عیب روش سنتی را از بین می‌برد (فرگوسن۱۹ و همکاران، ۲۰۰۹).

ج ـ روش تدریس پروژهمحور

در روش پروژه‌محور معلم از دانش‌آموزان می‌خواهد تا درباره یکی از آلودگی‌های محیط‌زیست خود به‌صورت یک پروژه اطلاعات جمع‌آوری و درباره حل آن در حد توان راه‌حل پیشنهاد دهند. در این شیوه در ابتدا دانش‌آموزان برای جمع‌آوری اطلاعات به سراغ مجلات معتبر علمی چاپ شده، کتاب‌ها در کتابخانه می‌روند. برمبنای این اطلاعات جمع‌آوری شده برای مشکل محیط‌زیستی راه‌حلی پیشنهاد می‌کنند. دانش‌آموزان در پایان پروژه‌های خود را به‌صورت پاورپوینت در مدرسه ارائه می‌دهند (کیلینک۲۰، ۲۰۱۰).

منابع:

۱٫ Barry, C. (2006). Environmental education is history: The extent to which modern History education adopts characteristics of socially Ccritical Environmental education: Australian Journal of Environmental Education, 22(1), 3 – 13.

۲٫ Brown, K. (2010). Curriculum for excellence through outdoor learning . Learning and Teaching Scotland. From Wikipedia, the free encyclopedia.

۳٫ Clark, A. (1997). School principals’ perceptions of environmental education in their catholic primary schools in the archdiocese of brisbane, Unpublished Master Thesis, Griffith University.

۴٫ Connell, S. ( 1997) ‘I’m a 16 Year old kid in a classroom. I’ve got all these views, but what can I do about them?’: A qualitative study of Australian young people and their environmental attitudes, Unpublished Masters Thesis, Griffith University.

۵٫ Erdogan, M., Bahar, M., & Usak, M. (2012). Environmental education in high school 9th-12th biology course curricula started to be implemented in 2007. Educational Sciences: Theory and Practice, 3, 2230-2235.

۶٫ Fergusson, J., Gibbs, D., Gosper, M., Philip, R. (2009). E-learning in schools: Making successful connections. In: Comparative information technology. Globalisation, Comparative Education and Policy Research. 4, 33-47.

۷٫ Gilbertson, K. (2006) Outdoor education: methods and strategies, Human Kinetics.

۸٫ Gough, A.(2003). ‘Making more of a scattering of small leaves’, EO Australia, 1, 21-22.

۹٫ Kemmis, S. Cole, P and Suggett, D. (1983). Orientation to curriculum and transition: towards the socially critical school. Melbourne: Victoria institute of secondary education.

۱۰٫ Kilinc, A. (2010). The project-based learning approach in environmental education. International_Research in Geographical and Environmental Education, Volume 24, 2015 – Issue 2

۱۱٫ Kolb, D., Rubin, L., & McIntyre, J. (1974). Organizational psychology: An experiential approach (2nd edition). Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.

۱۲٫ Neill, J. T. (2008). Enhancing personal effectiveness: Impacts of outdoor education programs. PhD thesis. Sydney: University of Western Sydney. Prdents, L. (2014). Students’ imaginings of spaces of learning in Outdoor and Environmental Education, Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 14, (2), 172-190.

۱۳٫ Rai Singh, H. R. & Abdul Rahman, S. (2012). An Approach for Environmental Education by Non-Governmental Organizations (NGOs) in Biodiversity Conservation, Procedia-Social and Behavioral Sciences, 42, 144–۱۵۲٫

۱۴٫ Sandell ,K. & ohman, J. (2013) An educational tool for outdoor education and environmental concern, Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 13,1, 36-55.

۱۵٫ Soykan, A. (2009). Ecology-Based environmental education in years between 1999-2008 in protected areas of Turkey: Aims and objectives, problems and suggestions. Social and behavioral sciences, 1, 16704-16708

۱۶٫ Soykan, A., & Atasoy, E. (2012). Historical development of non-formal environmental education in Turkey, Social and behavioral sciences, 46, 736-743.

۱۷٫ Stewart, A. (2008). Whose place, whose history? Outdoor environmental education pedagogy as ‘reading’ the landscape. Journal of Adventure Education and Outdoor Learning, 8(2), 79–۹۸

۱۸٫ Stewart, A. (2011). Becoming-speckled warbler: Re/creating Australian natural history pedagogy. Australian Journal of Environmental Education, 27(1), 68–۸۰٫

۱۹٫ Stokes, E., Edge, A., & West, A. (2014). Environmental education in schools in the European Union. Centre for Educational ResearchLondon School of Economics and Political Science.

۲۰٫ Stolyarenko, L. (2000) Educational Psychology. Series “Textbooks”. Rostov–on-Don, “Phoenix”.

۲۱٫ The Ontario Grade 9-12. (2011). Environmental education scope and sequence of expectations.

۲۲٫ Wattchow, B., & Brown, M. (2011). A pedagogy of place: Outdoor education for a changing world. Clayton: Clayton, Victoria, Australia.

۲۳٫ Yerkes, R., & Haras, K. (1997). Outdoor education and environmental responsibility. ED 414 112, ERIC document reproduction service.

منبع:https://mag.roshd.ir/zist/Articles/%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D8%A8%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1

۲ نظر

  1. عادله سرادی پور

    مطلب خیلی عالی بود

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*